काठमाडौं । केही दशकयता नेपालमा जनंसख्या वृद्धिदरमा कमि हुन थालेको देखिन्छ । वि.स २०७८ सालको जनगणना अनुसार नेपालको कुल जनसंख्या २,९१,६४,५७८ जना रहेको छ । जस मध्य पुरुषको संख्या १,४२, ५३, ५५१ र महिलाको संख्या १,४९,११,०२७ जना रहेको छ । यसलाई प्रतिशतमा भन्नु पर्दा नेपालमा पुरुषको भन्दा महिलाको जनसंख्या बढि रहेको देखिन्छ । केन्द्रिय तथ्यांक विभागको रेर्कड अनुसार ५१.१ प्रतिशत महिला र ४८.९ पुरुष रहेका छन् ।
नेपाल प्रजनन प्रतिवेदन २०८२ अनुसारले वि.सं. २००९ देखि २०७८ सम्मका प्रजनन प्रवृत्ति र ती सँग सम्बन्धित कारकहरूको विश्षणले प्रस्तुत गरेको छ । वि.सं. २०३८ मा कुल प्रजननदर ६.९ रहेको थियो जुन २०७८मा घटेर १.९४ मा आएको छ । प्रदेशगत प्रजननदरमा पनि उल्लेखनीय असमानता देखिन्छ ।
नेपाल अहिले प्रतिस्थापनस्तरको प्रजननदर २.१ भन्दा पनि तल पुगेको स्थिति छ । सबैभन्दा उच्चतम कुल प्रजननदर मधेस २.८५ र कर्णाली २.१९ प्रदेशमा रहेको छ भने बागमती १.३७ र गण्डकी १.५४ न्यून प्रजननदर रहेका प्रदेश हुन ।
बागमती र गण्डकी प्रदेशमा रहेको न्यून प्रजननदरका पछाडि सहरीकरणका साथसाथै विलम्बित विवाहको भूमिका रहेको छ । किशोरावस्था १५–१९ का महिलाहरूको प्रजननदर पनि सोचनीय छ । विशेष गरी मधेस ०.०८५ र कर्णाली ०.०७५ प्रदेश जहाँ छिटो विवाहलगायत अशिक्षा वा न्यून शैक्षिक स्तरले यस्तो अवस्था सिर्जित भएको देखिन्छ । माथि उल्लेख गरिएझै सहरीकरण र ढिलो विवाहको प्रवत्तिले गर्दा काठमाडौं जिल्ला र बागमती प्रदेशमा पनि प्रजननदर न्यून रहेको छ ।
प्रतिवेदनले मधेस प्रदेशलाई असमान प्रजननदरको उदाहरण मान्दा शिक्षाको कम स्तर, स्वास्थ्य सेवाको अभाव र आर्थिक अवसरहरूको कमीका कारण अन्य प्रदेशहरूभन्दा तलनात्मक रूपमा उच्च प्रजननदर रहेको छ । सहरी क्षेत्रहरूमा र विशेष गरी बागमती प्रदेशमा प्रजननदर न्यून देखिन्छ ।
प्रजननदर खासगरी भूगोल, सामाजिक, आर्थिक अवस्था र जातजातिका आधारमा हेर्दा असमान देखिन्छ । शिक्षा र स्वास्थ्य सुविधाहरूमा विद्यमान सीमित पहुँचका कारणले हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रहरूमा प्रजननदर उच्च रहने गरेको छ । शिक्षित महिलाहरूमाझ प्रजननदर न्यून छ भने विपन्न परिवारका महिलाहरूमाझ प्रजननदर उच्च रहेकोले त्यहाँ परिवारको आकार औसतभन्दा ठुलो देखिन्छ । सीमान्तकृत समुदायहरूभित्र पनि उच्च प्रजननदर देखिएको छ ।
पूर्ण प्रतिवेदन हर्नुहोस्
Fertility in Nepal Report_iewkmnk
